بسم الله الرحمن الرحيم
طرح معرف :عبارت از فرايند طراحي يك آزمايش است به گونه اي كه هم محيط واقعي كه يادگيري در آن رخ مي دهد و هم ويژگي هاي طبيعي يادگيرندگان به صورت دقيق در آن بازتاب يابد .از اين ديدگاه طرح معرف طرحي است كمي كه با برخي از اولويت هاي پژوهشگران كيفي ، يعني مطالعه رفتار انسان در محيط طبيعي و اولويت داشتن ديدگاههاي آزمودنيها به جاي ديدگاهها ي پژوهشگران معادل است
گروهي از پژوهشگران آموزشي ،بخصوص ريچارد اسنو طرحهاي آزمايشي متداول را به علت تصنعي بودن وعدم تعميم پذيري مورد انتقاد قرار داده اند .اسنو از واژه طرح نظامدار براي توصيف شكل معرف آزمايش استفاده كرده است در طرح نظامدار از عملهاي آزمايشي محدود پيش آزمون و پس آزمون بهره گرفته مي شود .تمام متغيرهاي ديگر مهار شده يا نا ديده گرفته مي شوند .شكل نظامدار آن است كه اغلب به ايجاد موقعيتهاي يادگيري ساختگي و رفتارهاي غير معمول در يادگيرندگان منجر مي شود
آزمايش بايد حتي الامكان معرف محيط طبيعي و آزمودنيها به عنوان يادگيرندگان فعال باشد اسنو د ياد آورمي شود كه دستيابي به طرحهاي معرف درعلوم تربيتي امري بسيار دشوار است به همين دليل براي هرچه بيشتر معرف بودن طرحها راه حلهايي ارائه داده است:
1.در صورت امكان تحقيق را در محيط واقعي آموزشي يا محطي كه قصد داريد يافته هاي خود را به آن تعميم دهيد انجام دهيد
2.پراكندگي هاي محيط بايد در طرح آزمايش لحاظ شودهمچنين تنوع كافي داشته باشد.
3.آنچه را دانش آموزان در جريان آزمايش انجام دهند مورد مشاهده قرار دهيد اين مشاهدات ممكن است در تغيير يافته هاي پژوهش مؤثر واقع شوند.
4.بافت اجتماعي كه آزمايش در آن انجام مي شود مورد مشاهده قرار گيرد.
5.آزمودنيها را براي شركت در آزمايش آماده كنيد.
6.در آزمايش خود يك عمل آزمايشي مهار شده را لحاظ كنيد كه به شركت كنندگان اجازه مي دهد تا شيوه هاي معمول يادگيري خود را به كار گيرند.
مشكلات طرحهاي آزمايشي
1.سوداري پژوهشگر : مطالعاتي را كه رابرت روزنتال در ارتباط با سوداري پژوهشگر انجام داده سهم عمده اي در روش شناسي آزمايش داشته است سوداري پژوهشگر به انتظارات پژوهشگران در ارتباط با نتايج آزمايش اشاره مي كند كه بدون قصد به آزمودنيها ي پژوهش منتقل شده و رفتار آنها را متأ ثر مي سازد .اين پديده غالبا بدون آگاهي پژوهشگران رخ مي دهد از واژه سو داري پژوهشگر براي توصيف موقعيتهايي كه در آن پژوهشگر با آگاهي كامل از اعمال و مقاصد خود براي دستيايب به نتايج مورد نظر خويش رفتار آزمودنيها را دستكاري مي كند يا داده هاي را جعل مي كند استفاده نمي شود.
2.وفاداري به عمل آزمايش
تئودور باربر مشخص كردن عوامل ديگر سوداري پژوهشگر و آزمايشگر ايده هاي روزنتال را گسترش داد ه است در تحقيق وي پژوهشگر به فردي اطلاق مي شود كه آزمايش را طراحي كرده و داده ها را تفسير مي كند و آزمايشگر به فردي گفته مي شود كه عمل آزمايش را اجرا نموده و داده ها را جمع آوري مي كند يكي از انواع سو داري را كه باربر مشخص كرده زماني رخ مي دهد كه آزمايشگر نمي تواند شيوه هاي را كه توسط پژوهشگر براي اجرا ي عمل آزمايش تعيين شده است به دقت به كار گيرد باربر اين نوع سوداري را شكست آزمايشگر در دنبال كردن دستور العمل ناميده است
ديگر پژوهشگران اين نوع سوداري را فقدان وفاداري به آزمايش نام نهاده اندوفاداري به عمل آزمايش عبارت است از ميزاني كه شرايط به كار گرفته شده در عمل آزمايش با ويژگي هاي تعيين شده به وسيله پژوهشگر همخواني دارد.به عقيده باربر پژوهشگران بايد تلاش كنند تا وفاداري به عمل آزمايش را حتي الامكان افزايش دهند و سپس ميزان موفقيت خود را در اين زمينه بررسي كنند.
3.عملهاي آزمايشي قوي و ضعيف
يكي از چالشهاي عمددر تحقيق آزمايشي بكار گرفتن نوعي عمل آزمايشي است كه به اندازه كافي بر اثر گذاري معنا دار بر متغير وابسته قوي باشد.بديهي است كه با افزايش قدرت عمل آزمايشي احتمالا پيچيدگي زمان و هزينه آزمايش نيز افزايش مي يابد بنابر اين پژوهشگران دانشجو قادر نيستند بسياري از مسادل آموزشي را با بكار گيري شيوه آزمايش بررسي كنند براي بررسي صحيح اين قبيل مسائل به منابع مالي كافي و گروه پژوهشي كار آمد نيازمنديم قبل از انجام آزمايش بايد مشخص كنيد كه آيا منابع لازم را براي طراحي يك عمل آزمايشي كه به اندازه كافي براي اثر گذاري بر موفقيت دانش آموزان يا متغير هاي وابسته ديگر قوي خواهد بود دارا هستند يا خير
4.جايگزيني تصادفي در آزمايشها
جايگزيني تصادفي را نبايد با آرايش تصادفي كه براي انتخاب يك نمونه از افراد جهت شركت در پژوهش به كار گرفته مي شود اشتباه گرفت .به طور خلاصه آرايش تصادفي عبارت است از بكار گيري يك شيوه خاص نمونه گيري كه به هريك از افراد يك جا معه مشخص شانس برابري را براي انتخاب شدن و شركت در يك پژوهش مي دهد.
هنگام اجراي يك آزمايش بايد نوع ديگري از آرايش تصادفي يعني جايگزيني تصلدفي افراد يا واحدهايديگر نمونه گيري درعملهاي آزمايشي را نيز در نظر بگيريد .تخصيص يا جايگزيني تصادفي بدين معناست كه به هر واحد نمونه گيري مثلا دانش آموز ،كلاس و ناحيه آموزش شانس برابر براي قرار گرفتن در هريك از عملهاي آزمايش پژوهش داده شود .
كوك و كمبل برخي از موانع تشكيل و حفظ گروههاي همتاي آزمايشي را در آزمايشهاي ميداني بيان نمودهاند
1محروم ساختن گروه گواه از عمل آزمايش
اگر يك عمل آزمايش مطلوبتراز عمل ديگر به نظر آيد ممكن است براي استفاده از تخصيص تصادفي با مقاومت شديد رو به رو شود اگر بدون توجه به اعتراضات و مقاومت ها آزمايش را همان گونه كه از قبل پيش بيني شده است به اجرا در آوريد اين احتمال وجود دارد كه آزمايش با يك و يا بيش از يك عامل تهديد كننده اعتبار دروني مواجه شود 1رقابت جبراني گروه گواه 2يكسان سازي جبراني عمل آزمايش 3 تضعيف نامطلوب روحيه در گروه گواه
بايد ضمن حفظ يكپارچگي و انسجام آزمايش تلاش كنيد راه حلي براي مقابله با اين اعتراضات پيدا كنيد.
الف يك را ه حل آن است كه به آزمودنيها ي گروه گواه گفته شود كه آنها پس پايان پژوهش عمل آزمايش را دريافت خواهند كرد.
ب راه حل ديگر آن است كه آزمودنيها ي گروه گواه عمل آزمايش ديگري را دريافت كنند كه به اندازه عمل آزمايش مورد پژوهش باشد ليكن بايد شامل مجموعه ديگري از متغيرهاي وابسته باشد .
2شيوه هاي تصادفي نادرست
ايراد در شيوه هاي تخصيص تصادفي به كار گرفته شده به وسيله پژوهشگر مي تواند به تشكيل گروههاي غير همتاي عمل آزمايش منجر شود.يكي ديگر از مشكلاتي كه ممكن است هنگام جايگزيني تصادفي گروهها در شرايط عمل آزمايشي بروز كند اين است كه شركت كنندگان گفته پژوهشگر را مبني بر اينكه جايگزيني گروهها به صورت تصادفي انجام گرفته است باور نكنند.احتمال وقوع اين مساله زماني كه پژوهشگر بخوبي براي شركت كنندگان شناخته شده باشد و آنها باور داشته باشند كه وي نسبت به برخي آزمودنيها نگرش مثبت و منفي دارد بيشتر است براي مثال اگر قرار است معلمان يك منطقه در گروه عمل آزمايش قرار گيرند مي توانيد مي توانيد از نماينده انجمن معلمان بخواهيد تا بر فرايند جايگزيني نظارت داشته باشد
3.حجم نمونه
احتمال تشكيل گروههاي همتاي عمل آزمايش لز طريق جايگزيني تصادفي با افزايش حجم نمونه در هر گروه افزايش مي يابد چند راه حل براي حل مشكل تخصيص تصادفي يك نمونه كوچك در دو يا بيش از دو گروه عمل آزمايش وجود دارد
الف يك راه كاملا روشن افزايش حجم نمونه است بهره گيري از بيشتر منابع مالي تحقيقاتي چنانچه به تشكيل گروههاي همتا و در نتيجه قابل تفسير تر بودن بازده هاي تحقيق منجر مي شود عمل ارزشمندي است
ب:راه حل ديگر آن است كه از شيوه هاي جور كردني استفاده كنيم
ج:راه حل سوم آن است كه در صورت امكان يك و يا بيش از يك گروه آزمايش را حذف كنيم
4گروههاي دست نخورده
گرچه كوك و كمپل به اين مانع اشاره نكرده اند ولي غالبا در تحقيقات تربيتي نياز به بكار گيري گروههاي دست نخورده مانعي براي تخصيص تصادفي است يك گروه دست نخورده عبارت است از مجموعه اي از افراد كه هنگام اجراي آزمون بايد آنان را به عنوان اعضاي يك گروه خاص و نه افرادي مستقل درنظر گرفت براي مثال اكثر كلاسهاي درس گروههاي دست نخورده هستند يك گروه دست نخورده غالبا با در نظر گرفتن پايه ، معلم ،يا كلاسي خاص تعريف مي شود
كمپل و استانلي طرحهاي آزمايش را كه فاقد جايگزيني تصادفي آزمودنيها در شرايط آزمايشي است طرحهاي شبه آزمايشي نام نهاده اند تا آنها را از طرحهاي آزمايشي واقعي كه مستلزم تخصيص تصادفي شركت كنندگان در شرايط آزمايشي است متمايز سازند
خدايا چنان كن سر انجام كار
تو خشنود باشي و ما رستگار
طرحهای تک گروهی
1- طرح پژوهش موردی تک گروهی
2- طرح یک گروهی پیش آزمون – پس آزمو ن
طرح پژوهش موردی تک گروهی
دراین طرح ٬ یک عمل آزمایشی به اجرادرآمده وسپس با
بااستفاده از پس آزمون آثاراین عمل آزمایشی مورد سنجش قرار می گیرد. اعتبار درونی این طرح بسیارپائین است . مثال فرض کنید گروهی از دانش آموزان راانتخاب کرده وبه آنها آموزش جبرانی داده ایم (عمل آزمایشی )٬ سپس موفقیت تحصیلی آنان اندازه گیری شده است (پس آزمون )حال چگونه می توانیم تاثیر عمل آزمایشی رابرپس آزمون مشخص کنیم ؟ به دودلیل قادر به انجام این کار نیستیم یکی اینکه نمره های دانش آموزان در پس آزمون می تواند از طریق آموزش های عادی مدرسه تبیین شود. بعلاوه به این دلیل که دانش آموزان تنها یک بار مورد ارزیابی قرارگرفته اند اندازه گیری هرگونه تغییر در عملکرد آنان غیر ممکن است . بدون داشتن شاخص تغییر حتی قادر نیستیم مشخص کنیم که آیا وضعیت تحصیلی دانش آموزان در طول زمان بهبود یافته است یانه .
بطور خلاصه اگرچه اجرای طرح پژوهش موردی تک گروهی امر نسبتا ساده ای است لیکن یافته های آن معنادار نیستند.
طرح یک گروهی پیش آزمون – پس آزمون
این طرح سه مرحله دارد:
1- اجرای پیش آزمون برای اندازه گیری متغیر وابسته .
2- به کار گیری عمل آزمایشی (متغیر مستقل )روی شرکت کنندگان .
3- اجرای پس آزمون که مجددا متغیر وابسته را اندازه می گیرد.
آثار عمل آزمایشی از طریق مقایسه نمره های پیش آزمون وپس آزمون مشخص می شود.
طرح یک گروهی پیش آزمون – پس آزمون بخصوص هنگامی مناسب است که تلاش کنیم در یک ویژگی بسیار تثبیت شده یایک ویژگی که در مقابل تغییر بسیار مقاوم است ، تغییر ایجاد کنیم . برای مثال اگر پژوهشگری پرنده ای را برای تقلید چند کلمه تربیت کند ٬ بسختی می توانیم تاثیر آموزش را رد کرده وتغییرات حاصل را ناشی از عوامل مزاحم قلمداد کنیم .بنابراین این طرح در مواردی قابل قبول است که می توان عوامل مزاحم را بادرجه بالایی از اطمینان برآورد کردیااینگونه فرض کرد که این عوامل وجود نداشته ویا تاثیر آنها بسیار ناچیز است .
طرح سریهای زمانی
در این طرح یک گروه از آزمودنیها در فاصله های زمانی خاص مورد مشاهده قرار می گیرند وعمل آزمایشی در فاصله بین دو مشاهده از مشاهدات به کار گرفته می شود.اثر عمل آزمایشی از طریق تفاوت میان شاخصهایی که قبل وپس از ارائه عمل آزمایشی بدست آمده است ، مشخص می گردد.
طرحهای گروه کنترل باتخصیص تصادفی
در اینجا دو طرح مورد بررسی قرار می گیرد :
1- طرح پیش آزمون – پس آزمون با گروه گواه .
2- طرح پس آزمون با گروه گواه .
طرح پیش آزمون – پس آزمون باگروه گواه
در این طرح حداقل دوگروه آزمودنی شرکت دارند. گروه آزمودنی وگروه گواه .
گروه گواه : شامل گروهی از آزمودنی های تحقیق است که به منظور سنجش تاثیر عوامل مزاحم برعملکرد آزمودنیها در پس آزمون ، عمل آزمایشی را دریافت نکرده ویا عمل آزمایشی دیگری غیر از آنچه به گروه آزمایشی داده می شود ٬ دریافت می کند.
در گروه گواه :
هدف آن است که تجارب گروههای آزمایشی وگواه را به استثنای ارائه عمل آزما یشی در گروه آزمایشی ، تا حد ممکن یکسان نگه داریم . اگر متغیر های مزاحم عامل بوجود آورنده تغییرات مشاهده شده بین پیش آزمون وپس آزمون باشند ٬ این امر در نمره های گروه گواه منعکس خواهد شد. بنابراین تغییر در نمره پس آزمون گروه آزمایشی را می توان با اطمینان به عمل آزمایشی نسبت داد.
اجرای طرح پیش آزمون – پس آزمون با گروه گواه مستلزم مراحل زیر است :
1- جایگزینی تصادفی آزمودنیهای تحقیق در گروههای آزمایشی وگواه .
2- اجرای پیش آزمون در هر دوگروه .
3- اجرای عمل آزمایشی صرفا در گروه آزمایشی .
4- اجرای پس آزمون در هر دوگروه .
شیوه برخورد با گروههای آزمایشی وگواه :
شیوه برخورد باید تاحدی ، به استثنای متغیر عمل آزمایشی ٬ یکسان باشد. برای مثال هردو گروه باید همزمان وبااستفاده از پیش آزمون وپس آزمون یکسان ارزیابی شوند.
گروه مقایسه
پژوهشگران گاهی اوقات گروه گواهی راکه به جای عدم دریافت عمل آزمایشی ٬ عمل آزمایشی جایگزین رادریافت می کنند ، گروه مقایسه می نامند. راه دیگر مشخص کردن این دو گروه آن است که گروهها را باتوجه به شرایطی آزمایشی توصیف کنیم . مثلا گروه آزمایشگاه رایانه وگروه کلاس رایانه .
جور کردن
جور کردن شکل دیگر طرح پیش آزمون – پس آزمون با گروه گواه است که هدف آن دقت بیشتر در تحلیل آماری داده هاست . جور کردن عبارت است از گزینش آزمودنیهای تحقیق برای جایگزینی در گروههای آزمایشی وگواه به گونه ای که این دو گروه در پیش آزمودنی که متغیر وابسته را می سنجد بسیار مشابه باشند. استفاده از این روش در پژوهش هایی که حجم نمونه مورد پژوهش کوچک است وهنگامی که انتظار نمی رود تفاوت زیادی بین گروههای آزمایشی وگواه در متغیر وابسته وجود داشته باشد مفید است .
طرح پس آزمون با گروه گواه
این طرح مشابه طرح پیش آزمون – پس آزمون با گروه گواه است با این تفاوت که پیش آزمون های متغیر وابسته در گروههای آزمایشی وگواه اجرا نمی شود .
اجرای طرح پس آزمون با گروه گواه از این قرار است :
1- آزمودنیهای پؤوهش به صورت تصادفی دردو گروه آزمایشی وگواه جایگزین می شوند.
2- عمل آزمایشی به گروه آزمایشی داده شده ولی در گروه گواه اجرا نمی شود یا از عمل آزمایشی دیگری استفاده می شود.
3- پس آزمون در هر دوگروه اجرا می شود.
محدودیت ناشی از عدم اندازه گیری متغیر وابسته از طریق پیش آزمون :
باید سه محدودیت را مورد توجه قرار دهید
1- ممکن است جایگزینی تصادفی متغیر وابسته در حذف تفاوت های اولیه بین گروههای آزمایشی وگواه کاملا موفق نباشد. اگر تفاوتهای اولیه هنوز وجودداشته باشند ، تفاوتهای مشاهده شده در پس آزمون را می توان به ناهمگونی اولیه گروهها نسبت داد ٬ نه به تاثیر عمل آزمایشی .
2- دومین محدودیت این است که نمی توانید زیر گروه تشکیل دهید.
3- سومین محدودیت زمانی رخ می دهد که کاهش آزمودنیها در جریان اجرای آزمایش متفاوت باشد.
مثال :
اگر شرکت کنندگان گروههای گواه وآزمایشی قبل از پایان آزمایش از پژوهش کناره گیری کنند هر گونه تفاوت مشاهده شده در پس آزمون ممکن است حاصل خصوصیات متفاوت افرادحذف شده در دو گروه باشد ، نه حاصل عمل آزمایشی .
طرح یک متغیری با چندین حالت
این طرح تنها یک شکل گسترش یافته از طرحهای دارای گروه گواه است . در هر یک از این طرحها ٬ آزمودنیها به طور تصادفی در دو گروه گمارده می شوند ، ولی هر گروه خود می تواندسه یا بیش از سه گروه را شامل شود. اینگونه طرحها طرحهای یک متغیر با چندین حالت نامیده می شوند. واژه یک متغیر مشخص می کند که گروهها تنها از نظر یک متغیر یعنی نوع عمل آزمایشی که دریافت می کنند با هم تفاوت دارند. واژه چندین حالت بیانگر آن است که بیش از دوحالت عمل آزمایشی در پژوهش وجوددارد.
منبع :
روشهای تحقیق کمی وکیفی در علوم تربیتی وروانشناسی
نویسندگان : مردیت گال – والتر بورگ – جویس گال
باتشکر از استاد گرامی خانم دکتر واصفیان ودانشجویان گرامی
تهیه کنندگان :
عبدالعلی محمودی اتابکی
خانم آل محمدی
غلامعلی نادری بنی
اردیبهشت 89