به نام خدا
ارائه کنفرانس فصل هشتم روش ها ی تحقیق
جمع آوری داده های تحقیق از طریق پرسشنامه و مصاحبه
استاد ارجمند:سرکار خانم دکتر واصفیان
تهیه کنندگان:
خانمها : کیانی
و هیبتیان
جمع آوری داده های تحقیق از طریق پرسشنامه و مصاحبه
این فصل استفاده از پرسشنامه ومصاحبه را به عنوان ابزار جمع آوری اطلاعات کمی وکیفی شرح می دهد .ما ویژگی های منحصر به فرد هر دو را مورد بحث قرار می دهیم ومزایا ومعایب آنها رامقایسه نموده همچنین فنونی رابرای تدوین واجرای این دو ابزار تحقیق ارائه می نماییم 0
پرسشنامه ومصاحبه به عنوان روشهای جمع آوری اطلاعات
از پرسشنامه و مصاحبه به طور قابل توجهی در تحقیقات تعلیم و تربیت به منظور جمع آوری اطلاعاتی که مستقیما قابل مشاهده نیستند .استفاده می شود .این روشها ی جمع آوری اطلاعات معمولادرمورد احساسات ،انگیزش ،نگرش واعمال تجارب اشخا ص جستجو وتحقیق می کند .از آنجا که مسائل متنوع تعلیم و تربیت می تواند از طریق پرسشنامه و مصاحبه مورد مورد تحقیق قرار گیرد .کاربرد این دو ابزار در تحقیقات اخیر در سطور زیر شرح داده شده است .
انتخاب بین روشهای پرسشنامه ومصاحبه
پرسشنامه درمقایسه با مصاحبه دارای دو مزیت برای جمع آوری اطلاعات است
هزینه ی نمونه گیری در یک منطقه ی وسیع جغرافیایی کم و زمان مورد نیاز برای جمع آوری اطلاعات نیز معمولا بسیار اندک است البته پرسشنامه نمی تواند به طور عمیق در دیدگاه واحساسات پاسخ دهندگان نفوذ نماید .همچنین به محض اینکه پرسشنامه توزیع شد انجام اصلاح وتغیرات درسوالات ممکن نیست ولو اینکه سوالات برای بعضی پاسخ دهندگان مبهم باشد0
مهمترین مزیت مصاحبه قابلیت سازگاری آن است0 مصاحبه گران حرفه ای می توانند پاسخهای مصاحبه شوندگان را دنبال کنند تا اطلاعات بیشتری به دست بیاورند و مفاهیم مبهم را روشن کنندهمچنین اعتماد مصاحبه شوندگان را جلب کنند0 مزایای روش مصاحبه با بعضی محدودیت های آن جبران می شود.
یکی از محدودیت های آن مشکل بودن استانداردنمودن موقعیت مصاحبه است ، به طوری که مصاحبه گر ،بر شیوه پاسخگویی به سئوالات توسط مصاحبه شوندگان تأثیر نگذارد0
محدودیت دیگر آن است که مصاحبه نمی تواند شرط گمنام ماندن مصاحبه شوندگان را فراهم آورد.البته مصاحبه کننده می تواند اطلاعات حاصل از مصاحبه را طوری تجزیه و تحلیل و گزارش کند که هویت مصاحبه شوندگان آشکار نشود.
- از پرسش نامه معمولا بیشتر در تحقیق کمی استفاده می شود.
6
ما پرسشنامه را به عنوان سندی می شناسیم که سوالات مشابهی از همه ی افراد عضو نمونه ی تحقیق می پرسد )0درصورتی که نمونه ی تحقیق دارای زیرگروه باشدممکن است سوالاتی که از هرزیرگروه پرسیده می شود متفاوت باشد ) پاسخ دهندگان یک پاسخ نوشتاری به هرسوال پرسشنامه می دهند اگر چه همانگونه که در این فصل توضیح خواهیم داد پاسخهای شفاهی ممکن است از طریق ضبط صوت هم داده شود .
همچنین پاسخ دهندگان
معمولافرایند جمع آوری داده ها را کنترل می کنند بدین گونه که می توانند پرسشنامه را درفرصتی که برایشان مناسب است تکمیل نمایید .با ترتیب دلخواهشان به سوالات جواب دهند در چند مرحله پرسشنامه را تکمیل نمایند 0مصاحبه شامل پرسشهای شفاهی مصاحبه گر و پاسخهای شفاهی مشارکت کنندگان در تحقیق است 0مصاحبه معمولا به طور فردی انجام می گیرد ولی تمایل به مصاحبه ی گروهی افزایش یافته است .چنانکه در قسمتهای بعدی توضیح خواهیم داد 0
واژه ی بررسی پیمایشی یا زمینه یابی غالبا برای توصیف تحقیقی به کار می رود که در آن از پرسشنامه یا مصاحبه استفاده می شود0 هدف یک تحقیق زمینه یابی استفاده از پرسشنامه یا مصاحبه برای جمع آوری اطلاعات از مشارکت کنندگان در تحقیق است 0این اطلاعات درباره ی ویژگیها،تجارب ودیدگاههای مشارکت کنندگان می باشد که به منظور تعمیم دادن یافته ها به جامعه ای که نمونه از آن انتخاب شده صورت می پذیرد 0
مسائل ،اعتبار و پایایی
اعتبار:یعنی باید ببینیم آیا مصاحبه یا پرسشنامه
واقعا آن چیزی را که بایداندازه بگیرد،اندازه می
گیرد یا خیر؟
پایایی :می توان ازدوپرسشگرمختلف خواست که بافرد واحدی مصاحبه کنندتا همسانی نتایج کنترل شود
پرسش نامه و مصاحبه بایداز همان معیار های اعتبار و پایایی سایر روش های جمع آوری اطلاعات در تحقیقات آموزشی برخوردار باشند. در این قسمت مراحل اصلی انجام یک تحقیق که به وسیله پرسش نامه انجام می گیرد توضیح داده می شود.واین مراحل عبارتند از:
1- تبیین اهداف تحقیق
2-انتخاب نمونه
3- طراحی شکل و فرم پرسش نامه
4- اجرای مقدماتی پرسش نامه
5- تماس مقدماتی با پاسخ دهندگان
6- نوشتن نامه ضمیمه یا همراه پرسش نامه و توزیع پرسش نامه
7- پیگیری نمودن از افرادی که جواب نداده اند.
8-تجزیه و تحلیل داده های به دست آمده
تبیین اهداف تحقیق
بعضی از محققان قبل از بررسی کامل انتظارات خود از نتایج تحقیق دست به تدوین پرسش نامه می زنند ،در حالی که ابتدا باید مسأله تحقیق را تعریف نموده و اهداف خاصی را که باید بدان برسند مشخص نمایند یا فرضیه هایی را که باید به وسیله پرسش نامه آزمایش شوند را تدوین کنند .شما می توانید با یک موضوع وسیع وکلی شروع کنید برای مثال (مشارکت معلمان در آموزش های ضمن خدمت)ولی باید نقطه تمرکز موضوع را قبل از شروع به طراحی پرسش نامه محدود و مشخص نمایید.
که این سئوالات پنج گانه در رابطه با موضوعی که اشاره شد به شرح زیر می باشد:
(مشارکت معلمان در آموزش های ضمن خدمت)
1-محدوده زمانی مورد علاقه شما چیست؟آیا با مشارکت معلمان در آموزش های ضمن خدمت علاقمندید؟
2-موقعیت جغرافیایی موردعلاقه ی شما چیست؟آیا مشارکت معلمان در یک استان یا منطقه خاص هستند؟آیا می خواهید مشارکت معلمان را در مناطق مختلف با هم مقایسه کنید؟
3- آیا به یک پژوهش وسیع توصیفی علاقمندید؟یا اینکه میخواهید وضعیت زیر گروهها را به طور دقیق مشخص و مقایسه نمایید؟
4-چه فایده هایی را می خواهید مطالعه نمایید آیا به مشارکت معلمان خواه اجباری خواه داوطلبانه در انواع خاصی از فعالیت های آموزش ضمن خدمت علاقمندید؟
5-دامنه و وسعت علاقه شما چه میزان است؟آیا به گزارش نمودن وقایع علاقمندید؟
مرحله دوم:انتخاب نمونه
به محض اینکه اهداف تحقیق یا فرضیه ها به وضوح بیان شد باید جامعه مورد نظر که نمونه از آن انتخاب خواهد شد شناسایی شود اگر آگاهی کامل ودقیقی از موقعیت نداشته باشید ممکن است در ارسال پرسش نامه برای گروهی که اطلاعات مطلوب مورد نظر را نداشته باشند مرتکب خطا شوید.مهم و قابل توجه بودن محتوای پرسشنامه برای پاسخ دهندگان بر دقت اطلاعات دریافت شده و تعداد پاسخهای دریافتی تاثیر می گذارد .تعداد 181تحقیق که در آن پرسشنامه استفاده شده بود از نظر پاسخ دهندگان به سه دسته ی مهم و قابل توجه نسبتا مهم وغیر مهم دسته بندی شد0
مرحله ی سوم:طراحی شکل وفرم پرسشنامه
دراینجا دستورالعملهایی مربوط به طراحی وتدوین پرسشنامه را خلاصه می کند. این دستورالعملها مبتنی بر یافته های تحقیقاتی است که درباره ی عوامل موثر در میزان بازگشت پرسشنامه انجام گرفته است.
1.تا آنجا که ممکن است پرسشنامه را کوتاه کنید.
2از کاربرد واژه های پیچیده، تخصصی و غیر مصطلح که ممکن است پاسخ دهندگان درک نکنند پرهیز نمایید.
3.ازکاربرد کلمه پرسشنامه یا سیاهه در پرسشنامه خود پرهیز نمایید.
4. با شگردهایی نظیر استفاده از کاغذ و جوهر رنگی وچاپ رایانه ای پرسشنامه را جذاب کنید.
5. سوالات پرسشنامه را طوری مرتب کنید که خواندن و پاسخگویی به آنها آسان باشد.
6. سوالات وصفحات پرسشنامه را شماره گذاری کنید.
7. نام وآدرس افرادی را که پرسشنامه باید به آنها برگشت داده شود در ابتدا و انتهای پرسشنامه بنویسید ولو اینکه پاکتهای پستی آدرس دار و تمبر چسبانده ضمیمه ی پرسش نامه باشد.
8. طرز پاسخگویی را به طور واضح، مختصر وپررنگ ضمیمه کنید.
9.پرسش نامه را با یک توالی منطقی سازماندهی ومرتب کنید،برای مثال می توانید سوالاتی که از لحاظ محتوا نزدیک به هم هستند یا اینکه سوالاتی را که شیوه پاسخگویی آنها مشابه است در قسمت های جداگانه دسته بندی کنید.
10.زمانی که وارد یک عنوان جدید می شوید یک عبارت انتقالی اضافه نمایید تا به پاسخ دهندگان کمک نماید تا ذهنشان به عنوان جدید معطوف شود.
11. پرسشنامه را باچند سوال جالب و غیر تهدید کننده شروع نمایید.
12. سوالات تهدید کننده، دردسر ساز یا مشکل را نزدیک به آخر پرسشنامه قرار دهید.
13. سوالات مهم رادر انتهای یک پرسشنامه طولانی قرار ندهید.
14.برای سوالات مندرج در پرسشنامه یک توجیه بیان کنید تا پاسخ دهندگان ارتباط آنها را با موضوع تحقیق درک نمایند.
15برای راهنمایی شیوه ی پاسخ دادن به سوالاتی که ممکن است گیج کننده یا پیچیده باشد مثالهایی بزنید 0
16ازبکار بردن واژه هایی نظیر چند، بیشتر یا معمولا که معنای کاملا دقیقی ندارد بپرهیزید .
-17درحدامکان سوالات رامختصر بیان کنید.
18ازبیان سوالات به صورت منفی پرهیزکنید زیرا ممکن است اشتباه خوانده شود واژه های منفی ممکن است دیده نشود ولذاجوابهایی به آنها داده می شودکه کاملا متضاد با دیدگاه واقعی پاسخدهندگان باشد 0
19ازساختن سوالاتی که دو مفهوم درآنهاوجود داردپرهیز کنید پاسخگویی به این سوالات مستلزم این است که پاسخدهندگان به دو ایده ی جدا ازهم یک پاسخ دهند 0
20زمانی که یک سوال کلی و یک سوال خاص مربوط به آن پرسیده شود بهتراست ابتداسوال کلی رامطرح کنید زیرااگرسوال خاص ابتدا مطرح شود ذهن پاسخ دهندگان به طور غیر ضروری روی آن متمرکز می شود
21از ارائه ی سوالات جهت دارومغرضانه پرهیز کنید
گمنام ماندن ماهیت پاسخ دهندگان
در بیشتر تحقیقات مربوط به تعلیم وتربیت از پاسخ دهندگان خواسته میشود تا خودشان رامعرفی کنند اما اگراطلاعات خیلی شخصی یا تهدید کننده ای جمع اوری شود نباید از اشخاص خواست تا نام و مشخصات خود را روی پرسشنامه بنویسند 0
مهمترین شکل پرسشنامه های بدون نام این است که انجام اقدامات پیگیری جهت افزایش تعداد جوابها غیر ممکن است .چندین راه برای حل این مشکل وجود دارد یکی از راه حل ها تهیه ی یک راهنمای اصلی رمز گذاری است برای فرد شرکت کننده در نمونه یک رمز تهیه می کند. رمزها روی پرسشنامه نوشته می شود. زمانی که یک شخص پرسشنامه را باز می گرداند،محقق میتواند درمقابل نام این شخص در فهرست اصلی علامت بگذارد. پس از اتمام زمان تعین شده محقق می تواند مشخص نماید که کدام یک از افراد پرسشنامه ی خود را باز نگردانده است0
ولذا می تواند یک پرسشنامه ی جدید برای آنها بفرستد روش مذکورکاملا محرمانه نیست، زیرا محقق می تواند با استفاده از رمزهای نوشته شده روی پرسشنامه و ارجاء به فهرست اصلی، نام اشخاص را کشف نماید. اما برای اینکه کاملا اشخاص گمنام بمانند، به شیوه ی دیگری می توان از این روش استفاده نمود: محقق یک کارت پستال را که قبلا هزینه ی برگشت آن پرداخت شده ورمز نام اشخاص نیز روی آن نوشته شده همراه یک پرسشنامه ی بدون نام ورمز برای اشخاص شرکت کننده در تحقیق ارسال می کند.
وقتی که اشخاص پرسشنامه را تکمیل می کنند، پرسشنامه و کارت پستال را جداگانه به آدرس از قبل تعین شده باز می گردانند0 کارت پستال دریافت شده توسط محقق معلوم می کند که کدام یک از اشخاص پرسشنامه های خود راتکمیل وارسال نموده اند، اما محقق نمی تواند مشخص کند که کدام یک از پرسشنامه ها متعلق به چه کسی است .
(شکل سوالات )
هرچند نوشتن سوالات پرسشنامه و همچنین مصاحبه ممکن است سر راست و ساده به نظر برسد، ولی در واقع این کار نوعی هنر است. شما باید قادر باشید مختصروواضح بنویسید واین ،کار ساده ای نیست. مهمتر اینکه شما باید شناخت خوبی از پاسخدهندگان به پرسشنامه داشته باشید، به طوری که بتوانید زبانی را در پرسشنامه به کار ببرید که برای پاسخ دهنده قابل درک باشد 0
سوالات پرسشنامه می تواند از نوع بسته یا باز پاسخ باشد. سوالات بسته پاسخ نظیر سوالات چند گزینه ای بدان معناست سوال فقط اجازه ی پاسخ در محدوده ی جوابهای از قبل تعین شد ه را می دهد ،سوالات باز پاسخ مانند سوالات انشایی بدان معناست که پاسخ دهندگان می توانند هر جوابی را بخواهند بدهند0 باز یا بسته بودن سوالات پرسشنامه به وسیله ی اهداف خاص هر سوال تعیین می شود.شواهد مربوط به توان نسبی سوالات بازوبسته توصیه می کند که هردونوع سوال اطلاعات مشابهی را به دست می آورند ماهیت کیفی اطلاعات مورد نیازدربعضی از تحقیقات ایجاب می کند تاازسوالات باز استفاده شود .مزیت طراحی سوالات به شکل بسته پاسخ این است که به کمیت درآوردن وتجزیه وتحلیل نتایج به دست آمده رآ اسان می کند .
سنجش نگرش با پرسشنامه
پرسشنامه معمولا مشتمل بر سوالاتی است که هر کدام اطلاعات مختصر و متفاوتی را می طلبد در نتیجه ،هر کدام از سوالات، یک آزمون یک سوالی را تشکیل می دهد0 استفاده از این گونه سوالات، زمانی کاملا رضایت بخش است که شما در جستجوی یک واقعیت خاص نظیر این موارد باشید: تعداد سالهای تجربه تدریس تمام وقت ،تعدادپیروزی ها وشکستهادر طول زمان مربی گری یک مربی خاص.
لکن زمانی که سوالات نگرش را می سنجند، باید یک مقیاس نگرش سنج بسازدو باید ازتعداد زیادی سوال (معمولا حداقل 10سوال )استفاده نماید تا بتواند سنجش پایا و باثباتی از نگرش اشخاص به دست آورد .
اگر قصد داریددرباره ی نگرش اطلاعاتی به دست آورید :
ابتدا بایدپژوهشهای انجام شده پیرامون موضوع مورد نظر را برسی کنید تا مشخص شود که آیا قبلا یک مقیاس نگرش سنج مناسب برای منظور شما ساخته شده یا نه .
اگر یک مقیاس مناسب در دسترس نباشد، باید آن را تدوین کنید0.مقیاس لیکرت که معمولا میزان موافقت با یک سئوال آزمون را پرسش می کند(برای مثال ،یک مقیاس نگرش سنج 5گزینه ای از کاملا غیر موافق تا کاملا موافق )یک نوع مقیاس نگرش سنج متعارف است.اگر یک مقیاس نگرش سنج برای تحقیق پرسشنامه ای خود بسازید برای پایایی و اعتبار آن، ابتدا باید آن را به طور آزمایشی اجرا کنید0 همچنین با اجرای مقدماتی نگرش سنج باید
مشخص شود که آیا اشخاص شرکت کننده در تحقیق، دانش و فهم کافی برای ابراز دیدگاه عالمانه و معنادار درباره موضوع را دارند یا نه.در غیر این صورت پاسخ های آنها به مقیاس نگرش سنج قابل تردید است.یک طرز برخورد با عدم آگاهی احتمالی پاسخ دهندگان از یک موضوع ،افزودن گزینه نظری ندارم به عنوان یک جواب احتمالی برای هر سئوال نگرش سنج می باشد.
مرحله چهارم:اجرای مقدماتی پرسشنامه
پیش از استفاده پرسشنامه در تحقیق، باید آن را خیلی دقیق به صورت آزمایشی اجرا کنید..پرسشنامه آزمایشی باید توسط افرادی تکمیل شود که محقق قصد دارد نمونه اصلی را از آن جامعه انتخاب کند.همچنین، در پرسشنامه آزمایشی باید جای مناسبی برای پاسخ دهندگان منظور شود تا انتقادها و توصیه های خودشان را برای بهبود پرسشنامه اظهار کنند. راهبرد مفید دیگری که در اجرای آزمایشی پرسشنامه می توان به کار برد، این است که از پاسخ دهندگان خواسته شود که معنای هر سئوال را با بیان خودشان اظهار کنند.سئوالات پرسشنامه باید آنقدر بازنویسی و اجرا شوند تا اینکه سئوالات به وسیله همه یا اکثریت پاسخ دهندگان در مرحله اجرای آزمایشی به طور صحیح فهمیده شود.روشهایی را که در سطور بالا توضیح داده شد میتوان از طریق مراجعه حضوری به پاسخدهندگان یا از طریق ارسال به وسیله پست انجام داد..
به محض اینکه شما از ساختار و سئوالهای پرسشنامه راضی شدید باید پرسشنامه را برای انجام یک اجرای مقدماتی دیگر برای تعدادی دیگر از افراد نمونه تحقیق ارسال دارید. در این اجرای آزمایشی باید شرایط و چگونگی اجرای پرسشنامه دقیقا همانند آن شرایطی باشد که قصد دارید در تحقیق اصلی اجرا نمائید.این فرایند شما را قادر خواهد ساخت تا درصد پاسخ دهندگان به پرسشنامه را بررسی و افزایش دهید.
اگردراجرای آزمایشی پرسشنامه، کمتراز66%پاسخ دریافت کردید احتمالا باید قبل از ارسال پرسشنامه برای پاسخ دهندگان درتحقیق اصلی ،تغییراتی درپرسشنامه یانحوه اجرای ان اعمال کنید
مرحله پنجم:تماس قبلی و مقدماتی با نمونه
محققان متوجه شده اند که تماس با پاسخ دهندگان قبل از ارسال پرسشنامه میزان پاسخ به آن را افزایش می دهد.تماس قبلی با پاسخ دهندگان،محققان را ملزم می کند تا هدف تحقیق خود را بررسی نموده،از پاسخ دهندگان نیز درخواست مشارکت کنند.تماس قبلی می تواند از طریق یک نامه،کارت پستال یا تلفن صورت پذیرد اما بعضی از شواهد نشان می دهد که تماس تلفنی موثرترین نوع می باشد.همچنین می توان از پاسخ دهندگان درخواست نمود برای ابراز تما یلشان به مشارکت در تحقیق کارت پستال ارسالی برای آنها را به محقق برگشت دهند.
مرحله ششم:نوشتن نامه همراه پرسشنامه و توزیع پرسشنامه
هدف اصلی انجام تحقیق پیمایشی به وسیله پرسشنامه،دریافت تعداد زیادی پاسخ است. از آنجا که نامه همراه پرسشنامه به شدت بر میزان پاسخ ها تاثیر می گذارد باید آن را با دقت طراحی و تدوین کرد.نامه باید مختصر باشد ولی باید اطلاعات ضروری را منتقل سازد.هدف از تحقیق باید به گونه ای توضیح داده شود تا پاسخ دهندگان را متقاعد سازد که انجام این تحقیق ضروری است و پاسخ های انان نیز برای محقق مهم است.هنگام استفاده از پرسشنامه ای که حاوی سئوالات حساس یا بالقوه تهدید کننده ای است، محقق باید توضیح خاصی در مورد چگونگی حفظ محرمانه بودن داده های بدست آمده ارائه کند.همچنین باید شرایطی را که برای کسب رضایت آگانه ی افراد برای شرکت در تحقیق فراهم آورده است، توضیح دهد.در اینگونه نامه ها خاطر نشان کردن موارد قابل توجه می تواند تاثیر مثبت داشته باشد. در صورت لزوم می توانید روی هویت تخصصی پاسخ دهندگان ،ارزش اطلاعاتی که فقط افراد با این هویت تخصصی می توانند فراهم آورند، تاکید کنید.وعده ارسال یک نسخه از نتایج بدست آمده برای پاسخ دهندگان می تواند در جلب رضایت آنها برای مشارکت در تحقیق موثر باشد.
ارتباط دادن تحقیق به سازمانهای تخصصی مربوط به تحقیق امری مطلوب است.اگر تحقیق شما خوب طراحی شود و مربوط به یک مسئله مهم باشد این امکان وجود داردکه یک نامه همراه پرسشنامه نیزتوسط فردی امضا شود که به طور نمادین اهمیت و مطلوب بودن تحقیق را نزد پاسخ دهندگان بیان می کند.یکی از مواردی که باید در نامه همراه پرسشنامه آورده شود تقاضای برگشت پرسشنامه در یک محدوده زمانی خاص است.این محدوده زمانی باید طوری تعیین شود که پاسخ دهندگان فرصت کافی داشته باشند و مجبور نشوند با شتاب زدگی پرسشنامه را تکمیل کنند.البته محدوده زمانی نباید آنقدر هم زیاد باشد که پاسخ دهندگان آن را به کنار گذارند و بگویند بعدا پرسشنامه را تکمیل می کنم.یک شیوه تجربی و عملی آن است که زمان احتمالی مورد نیاز برای رسیدن پرسشنامه از طریق پست محاسبه شود و یک هفته اضافی دیگر نیز برای پاسخ دادن به پرسش نامه منظور شود تا افراد طی این مدت پرسش نامه را ارجاع دهند. در ضمن شما باید یک پاکت تمبر دار به همراه آدرس بازگشت بر روی آن با پرسشنامه ارسال کنیدتا پاسخ دهندگان بتوانند با حداقل زحمت جوابها را ارسال نمایند.
طرح و آراستگی پرسشنامه و نامه همراه آن می تواند میزان پاسخهای برگشتی را افزایش دهد. یک نامه همراه پرسشنامه که روی کاغذهای آرم دار و با رنگهای متفاوت(به ویژه برای امضای تهیه کننده ی نامه)چاپ می شود توجه پاسخ دهندگان را بهتر از زمانی که روی کاغذهای ارزان قیمت تکثیر می شود جلب میکند.
مرحله هفتم:پی گیری دریافت پاسخ از افرادی که جواب نفرستاده اند
چند روز بعد از اتمام مهلت مشخص شده در نامه ای که همراه پرسشنامه ارسال شده،مناسب است با ارسال یک نامه و پرسشنامه دیگر وپاکت مخصوص برگشت مجددا با افرادی که پرسشنامه را برگشت نداده اند ارتباط برقرار کنید.اگر برنامه اول شیوه برخورد شخصی و دوستانه را اتخاذ نموده اید احتمالا باید یک برخورد تخصصی را در اولین نامه پی گیرانه خود انتخاب کنید.پیگیری1)چنانچه پرسشنامه ظرف یک هفته تا 10روزعودت داده نشد باید برای پاسخگوکارت پستالی ارسال شوداین یعنی یادآوری مودبانه واینکه پاسخ آن بسیار حایز اهمیت است برای کسانی که پرسشنامه راگم کرده اند نیز پیشنهادارسال نسخه ی دیگر از پرسشنامه داده شود .پیگیری 2)معمولا سه هفته بعد از تاریخ ارسال پرسشنامه صورت می گیرد،شامل ارسال یک نامه ،نسخه ی دیگری از پرسشنامه و پاکت آدرس دار جهت برگرداندن پرسشنامه است وشدیدا اصرارشود.پیگیری 3)بین 6تا7هفته ی بعد ازتاریخ ارسال پرسشنامه ی اولیه صورت می گیرد.0(فرایند این مرحله مانند مرحله ی قبل است)
کنکاش درباره افرادی که پاسخ نداده اند
اگر فقط درصد کمی از شرکت کنندگان پاسخ نداده اند این سئوال نگران کننده نیست.اگر بیش از بیست درصد پاسخ نداده اند شما باید نگران باشید.این بدان خاطر است که نمونه ای که داده های آن موجود است نماینده جمعیتی نباشد که شما انتظار دارید یافته هایتان را به آن تعمیم دهید.
مرحله هشتم:تجزیه و تحلیل داده های بدست آمده از پرسشنامه
محققانی که در مورد تدریس روش تحقیق کیفی در موسسات آموزش عالی آمریکا تحقیق نموده اند روش زیر را برای تجزیه و تحلیل داده های بدست آمده از پرسشنامه انتخاب نموده اند:
ابتدا جوابهای بسته پاسخ کد گذاری شد و برای تجزیه و تحلیل وارد یک نرم افزار آماری مخصوص داده های کمی شد.این روش این امکان را فراهم ساخت تا به راحتی محاسبات آماری نظیر درصد،میانگین و دامنه تغییر داده ها انجام شود.همه اظهار نظر ها و جوابهایی که به سئوالات باز پاسخ داده شده بود به صورت کامل وارد نرم افزار کامپیوتری مخصوص تجزیه و تحلیل متن شد.این نرم افزار کمک نمود تا داده ها کدگذاری ومرتب شوند ،بطوری که بتوان مقوله های مختلف را ازداده ها استخراج نمود.برای به دست آوردن فراوانی ودرصد پاسخ دهندگان به هر یک از سوالات بسته پاسخ ،تجزیه وتحلیل انجام گرفت .
مراحل تدوین واجرای تحقیق باروش مصاحبه
مراحل به کاربستن مصاحبه درتحقیقات مربوط به تعلیم تربیت شامل همان مراحلی است که درکاربرد پرسشنامه وجود دارد.
مرحله اول :تبیین هدف مصاحبه
هدف تحقیق ماهیت مصاحبه را مشخص خواهد نمود زیرا اهداف متفاوت تعیین کننده سطوح مختلف انسجام وسازماندهی درمصاحبه، انواع سوالهای مصاحبه ومهارت مصاحبه کننده است.
سه نوع اصلی مصاحبه های تحقیقی عبارتند از:
1)مصاحبه باصاحب نظران
2)مصاحبه های پیمایشی
3)مصاحبه های گروهی
مصاحبه باصاحبنظران
مصاحبه کننده داده هاراازاشخاصی جمع آوری می کند که دانش یا دیدگاه ویژه ای دارندکه ازطریق دیگران قابل حصول نیست .صاحبنظران اغلب نسبت به سایر اعضای جامعه ی تحقیق ،دانش بیشتر ومهارت بهتری درگفت وشنود دارند.
مصاحبه پیمایشی یا زمینه یابی
هدف تکمیل داده هایی است که قبلا به وسیله روشهای دیگر جمع آوری شده است جودیت ومارگارت سه نوع ازاین مصاحبه های زمینه یابی راتشریح نموده اند0
مصاحبه های سازماندهی شده،شواهدی برای تایید یافته هایی که قبلا به دست آمده فراهم می سازداین نوع مصاحبه ها خصوصا در تحقیقات پرسشنامه ای باحجم نمونه بسیار زیاد مفید است
2)مصاحبه ترسیم وضعیت مشارکت کنندگان .بدین منظور استفاده می شود که چگونه مصاحبه شوندگان دنیای اجتماعی وفیزیکی خودشان را سازماندهی می نمایند .
3)فنون آشکار سازی یا فرافکنی
این فن ازانگیزه های افراد برای استخراج واستنباط نگرشهای نیمه هشیارافراد استفاده می شود این نگرشها درشرایط طبیعی قابل مشاهده نیست .
مصاحبه گروهی
یک مصاحبه گروهی سوالاتی رابه یک گروه از اشخاص که برای پاسخگویی به آن سوالات جمع شده اند ،ارائه می نمایند .این اشخاص بدین منظور انتخاب شده اند که در مورد موضوع تحقیق اطلاعات خوبی دارند.(مصاحبه های گروهی به طور فزاینده ای به وسیله محققان علوم اجتماعی وبازار یابی استفاده شده است )
ریچارد موارد زیر راازویژگیهای یک مصاحبه گروهی می داند:
این مصاحبه تقریبا با 7تا10نفر مصاحبه شونده ویک مصاحبه گر ماهر انجام می شود این نوع مصاحبه به دلیل آنکه غیر رسمی است راحت وغالبا لذت بخش است.
محققان دریافته اند تعامل میان شرکت کنندگان آنها رابه بیان احساسات دیدگاهها وعقایدی ترغیب می نماید که درصورت انجام مصاحبه فردی آنها را اظهار نمی نمودند.
مرحله ی دوم:انتخاب نمونه
مصاحبه گر معمولا دریک زمان با یک نفر مصاحبه می کند .
مرحله ی سوم :طراحی شکل وساختار مصاحبه
درتحقیقات کمی مصاحبه عموما منسجم وسازماندهی شده است تاهمه ی .پاسخ دهندگان در معرض تجارب تقریبا یکسانی قرارگیرند.بنابراین ،مطالب آغازین ؛سوالات مصاحبه واظهارات نهایی مصاحبه گر باید به دقت از قبل مشخص شده باشد تا اطمینان حاصل شود که داده های به دست آمده از افراد می تواند به طور معناداری مقایسه شود .
در تحقیقات کیفی ،مصاحبه از نظر شکل وساختار کاملا منسجم وسازمان یافته نیست .هدف محقق کمک نمودن به مصاحبه شوندگان است تادیدگاههای خودشان را در مورد موضوع مربوط ،با واژه ها وعبارات خودشان ابراز کنند.
ساختار مصاحبه ها در تحقیق کیفی
مایکل پاتن سه روش اصلی برای جمع آوری از طریق مصاحبه با سوال باز مطرح می نماید .
1)مصاحبه باروش گفتگوهای غیر رسمی(کاملا برمبنای طرح سوالات خود جوش دریک تعامل طبیعی استواراست ).
2)مصاحبه باروش هدایت کلیات (تشریح مختصر وکلی یک سری از عناوین وموضوعاتی است که باید باشرکت کنندگان درتحقیق بررسی شود.)
3)مصاحبه با روش سوالات باز استانداردشده (دربرگیرنده توالی وجمله بندی ازقبل تعیین شده ی سوالاتی است که باید از هر پاسخ دهندهای پرسیده شود ).
ساختار مصاحبه درتحقیق کمی
سه روش اصلی مصاحبه در تحقیق کمی درسطورزیرتوضیح وتشریح می گردند :
1)مصاحبه سازمان یافته (متشکل از یک سری سوالات بسته است این سوالات ممکن است
به شکل بله –خیر یا چند گزینه ا ی کوتاه پاسخ باشد )برتری مصاحبه نسبت به پرسشنامه دراین مورد خاص این است که تعداد پاسخ دهندگان می توتند افزایش یابد.
2)مصاحبه های نیمه سازمان یافته(متشکل از یک سری سوالات منسجم است که برای به دست آوردن اطلاعات بیشتر وموشکافی عمیقتر موضوع مورد مصاحبه ازسولات باز پاسخ نیز استفاده می گردد.) مثال چه درسی رابهتر از همه ی درسها دوست داشتی ؟
3)مصاحبه بدون سازمان (راهنمای تفصیلی چگونگی انجام مصاحبه راندارد.در عوض مصاحبه گر سوا لاتی می پرسد که تدریجا مصاحبه شونده را به جهتی سوق می دهد تا اطلاعات مطلوب ومورد نظر را ارئه نماید ارائه اطلاعاتی که مصاحبه گر درصدد دسترسی ویافتن آن می باشد برای مصاحبه شونده مشکل ویاازنظر روانی حساس است .به همین دلیل ،مصاحبه گر باید به طور مداوم خودرابااظهارات پاسخ دهنده تطبیق دهد این نوع سولات ومصاحبه تا حد زیادی ذهنی ووقت گیر است .)
مصاحبه تلفنی
1)بدین خاطر از تلفن برای انجام مصاحبه استفاده می شود که خیلی ارزانتر از مصاحبه حضوری بااشخاص است ،به ویژه زمانی که افراد مورد نظر برای مصاحبه در یک منطقه وسیع جغرافیایی پراکنده باشند اما مزایای دیگر این گونه مصاحبه ها :
تواند به جای آنکه برای انجام مصاحبه با افراد به محلهای آنها مسافرت نماید مصاحبه شوندگان راازیک جمعیت قابل دسترسی انتخاب نمایید.
2)به دلیل اینکه همه ی مصاحبه گرهای یک تحقیق می توانند به صورت متمرکز در محل کارشان را انجام دهند ،نظارت وکنترل کیفیت آنها آسانتر است .3)هنگامی که کسی به تلفن شما جواب ندهد ،هزینه بسیار اندکی متحمل می شوید وانجام تلفنهای پیگیرانه بعدی نیز مناسب وعملی است .
4)تماس تلفنی با بسیاری از گرو ه ها ،مانند بازرگانان ، معلمان ووالدین آسانتر از ملاقات حضوری با آنان است .
5)دسترسی امن به موقعیتهای مکانی خطرناک را فراهم می سازد .(مانند ملاقات با زندانیان ).
نکته های مصاحبه تلفنی :
گذاشتن گوشی تلفن یا قطع کردن تلفن وجواب ندادن به سوالات ،مسلما آسانتر از بیرون راندن یک مصاحبه گر از خانه یا اداره است .
باید ازحذف اشخاص انتخاب شده برای مصاحبه بدین علت که شماره ی آنها درفهرست تلفنها نیامده یاتلفن ندارند اجتناب نمایید.انجام این کار موجب خلق یک نمونه ی سودار یااریب می گردد ودر نتیجه به تضعیف قدرت تعمیم پذیری نتایج تحقیق می انجامد .
مرحله ی چهارم:تدوین سوالات
البته سوالات باید قبل از انجام مصاحبه یادرخلال انجام آن تدوین شود (اساسا بستگی به نوع مصاحبه دارد ).مصاحبه ی بدون سازمان در تحقیقات کمی ومصاحبه به شیوه ی گفتگوه ای غیر رسمی درتحقیقات کیفی از انواعی هستند که سوالات آنها در همان زمان انجام مصاحبه تدوین می یابد .
مرحله ی پنجم :انتخاب وآموزش مصاحبه گرها
باید تصمیم بگیرید که چه تعدادی مصاحبه گر به کار بگیرید واینکه آیاآنها بایدتواناییهای خاصی داشته باشند یا نه .مهمترین ویژگی در انتخاب مصاحبه گر این است که او توانایی برقراری مثبت با مصاحبه شوندگان را داشته باشد .
شواهدی وجوددارد که نشان دهنده ی این مطلب است که تناسب مصاحبه گرها با مصاحبه شوندگان به لحاظ طبقه اجتماعی ،نژاد،سن وجنس احتمالا نتایج معتبرتری برای مصاحبه به دست می آورد.
بعضی از محققان توصیه نموده اند که مصاحبه گرها از میان جمعیت مورد نظر برای مصاحبه انتخاب شوند.
پس از انتخاب مصاحبه گرها ،همه ی آنها باید آموزش ببینند .مقدار آموزش مورد نیاز بستگی به عمق مصاحبه ها ومیزان ساختار مصاحبه دارد. آموزش معمولا در دو مرحله انجام می شود 1-کار اموز راه های مصاحبه را مطالعه می کند وشرایط مصاحبه ،امکانات مورد نیاز ،کنترلهای ضروری ومحفوظ نگهداشتن اطلاعات مطالبی می آموزد .2-فراگیران باید مصاحبه های تمرینی انجام دهند وبازخورد های اصلاحی دریافت کنند این عمل تا آنجا ادامه می یابد که عملکرد آنان از لحاظ ساختار ،عینیت وپایایی به حد استاندارد مورد انتظار برسد.
مرحله ششم :انجام مصاحبه ی مقدماتی
مراحل انجام مصاحبه وراهنمای آن باید به صورت مقدماتی اجرا شود تا اطمینان حاصل گردد که اطلاعات معقولانه ی بی طرفی به دست می آید .
بااجرای مقدماتی وآزمایشی سوالات مصاحبه ،می توانیدسولات مبهم را شناسایی وسپس باز نویسی کنید تا سر انجام همه یا اغلب پاسخ دهندگان آن سوالات رابه طور یکسان یامشابه تفسیر نمایند .
ثبت و ضبط داده های مصاحبه
یاداشت برداری یا ضبط مصاحبه با دستگاه ضبط صوت ،شیوه ی مرسوم نگهداری اطلاعات جمع آوری شده از مصاحبه است 0
استفاده از یک رایانه کوچک قابل حمل نیز روش دیگری برای ضبط اطلاعات است 0
اگر راهنمای مصاحبه برای انجام مصاحبه استفاده می شود ،مصاحبه گر احتمالا باید مستقیما با دست خط روی یک نسخه از راهنمای مصاحبه یاداشت برداری نمایید .
مزیت اساسی یاداشت برداری این است که تجزیه و تحلیل داده ها را تسهیل می نمایید ،اطلاعات بدست آمده براحتی قابل دسترسی است واحتمالا بیشتر آنها توسط مصاحبه گر در دسته بندی ها ی مناسب جای داده می شود .
یک عیب یاداشت برداری این است که ممکن است مزاحم رابطه ی موثر بین مصاحبه گر ومصاحبه شونده بشود .
استفاده از ضبط صوت برای ثبط داده ها چندین مزیت بریاداشت برداری دارد :
تمایل مصاحبه گر را به انتخاب غیر عمدی و خود به خودی داده هایی که نسبت به آن تعصب و علاقه دارید کاهش می دهد 0ضبط صوت یک گزارش کامل فراهم می سازد و لذا می توان مطالب مصاحبه را به طور کامل مطالعه نمود .
مهمترین عیب ضبط صوت :حضور ضبط صوت تا حدودی شرایط مصاحبه را تغییر می دهد 0در مصاحبه هایی که اطلاعات خیلی خصوصی مطرح می شود اگر پاسخ دهندگان بد انند که پاسخهای آنان ضبط می شود ،ممکن است نسبت به ابرازآزادانه ی احساساتشان اکراه ورزند.
هنگام انجام مصاحبه های تلفنی ،می توانید یک ضبط صوت دو قسمتی تهیه نمایید تا بتواند به تلفنی که استفاده می کنید متصل شود .به محض اینکه گوشی تلفن برداشته می شود ،ضبط صوت شروع به کار می کند تا اینکه گوشی گذارده شود .
مرحله ی هفتم :انجام مصاحبه
محققان درمصاحبه توصیه هایی درمورد تحقیقات کمی وکیفی دارند که به قرار زیر می باشد:
1)پس از شروع مصاحبه ،پاسخ دهندگان را از محرمانه بودن کامل پاسخهایشان مطمئن نمایید
2)در یک مکالمه ی غیر رسمی قبل از شروع مصاحبه رابطه ی دوستانه و خودمانی برقرار کنید.
3)سوالات پیچیده وجدال برانگیز را در قسمت آخر و پس ازبرقراری رابطه ی دوستانه با مصاحبه شونده مطرح نمایید.0
4)فواید بالقوه ی تحقیق مورد نظر رارا برای پاسخ دهندگان توضیح دهید .
5)مصاحبه گر کمتر از مصاحبه شونده صحبت کند.
6)سوالات رابازبانی که برای پاسخ دهندگان معنا دار باشد مطرح نمایید 0
7)سوالاتی کبپرسید که از یک مطلب واحد می پرسد .
8)هنگام نگارش سوالات ،چهارچوب و محدوده ای را که شما می خواهید پاسخ دهندگان برای پاسخ دادن درنظر بگیرند مشخص نمایید.برای مثال ،این گونه سوال کنید ( (در مورد روشی که معلم فرزندتان برای برگزاری جلسه با اولیا دارد ،چه فکر می کنید ) ) ؟ به جای اینکه بپرسید ( (در مورد معلم امسال فرزندتان چه فکر می کنید) )
9)از عبارات موشکافانه ی ساده استفاده کنید (آیا می توانید کمی بیشتر در مورد آن صحبت کنید 0
11)آنها را با اشاره جهت دهی ننمایید ،خواه با یک اظهار نظر ،لحن گفتار ،یا علامتهای غیر گفتاری مانند سر جنباندن در هنگامی که پاسخهای مورد انتظار شما به یک سوال داده می شود
10)از تکذیب نمودن گفته های مصاحبه شونده یا آزمون صحت گفته های او با شگرد های مختلف در خلال مصاحبه ،بپرهیزید 0
12)اگر به نظر می رسد مصاحبه شونده یک موضوع خاص مطرح شده در مصاحبه را تهدید کننده می بیند موضوع دیگر را مطرح کنید و تلاش نمایید مجددا با واژه های متفاوت به همان موضوع اولیه برگردید0
13)زمانی که سوالات حساس یا تهدید کننده مطرح می نمایید ،از مصاحبه شونده بخواهید که نظر یا رفتار دوستانش و نیز رفتار یا نظریات خود را بیان کند 0
14)پشت سر هم تعداد سوالات بسته نپرسید .
15)موضوعات مورد بحث در مصاحبه را خیلی زیاد تغییرندهید (از این شاخه به آن شاخه نپرید )
وظا یف محقق در انجام مصاحبه
محققان قبل از انجام مصاحبه باید وظایف خود را آموزش ببینند تا بتوانند
اجرا کنند .سایر جنبه های مصاحبه گر نیز باید مورد توجه قرار گیرد :
لباس پوشیدن ،هویت سازمانی ،نژاد وتجارب زندگی
برقراری رابطه ی دوستانه
مصاحبه گر باید تصمیم بگیرد که عمق رابطه ی دوستانه اش با مصاحبه شوندگان چه میزان باید باشد .اگربه نظر می رسد که مصاحبه شونده نسبت به فرایند مصاحبه توجیه شده و به راحتی اطلاعات خودش را ارائه می دهد،شاید داشتن رابطه ی سطحی کافی باشد .
جلب اعتماد
اگر موضوعات حساسی باید مصاحبه مورد مذاکره قرار گیرد ،اعتماد می تواند یک عامل مهم در فرایند مصاحبه باشد0
درک فرهنگ وزبان پاسخ دهندگان
مصاحبه گر ها باید فهم خوبی از فرهنگ و زبان مصاحبه شوندگان داشته باشد،بویژه اگر جزئیات آن زبان وفرهنگ در فهم صحیح موضوع مورد تحقیق مهم باشد
حساس بودن نسبت به اطلاعات غیر کلامی .
مصاحبه گر باید تصمیم بگیرد که در خلال مصاحبه ،مایل است روی کدام یک از جنبه های رفتار پاسخ دهندگان متمرکز شود .آیا مصاحبه گر فقط می خواهد به آنچه پاسخ دهنده می گوید توجه نماید یا می خواهد به ارتباط غیر کلامی پاسخ دهنده نیز عنایت داشته باشد 0
رایموند بین چهار نوع ارتباط غیر کلامی تفاوت قایل شده است :
ارتباط مجاورتی :استفاده روابط شخصی دوجانبه ی افرادبرای ابلاغ وانتقال نگرشهاست .
ارتباطات زمانی :استفاده نمودن از سرعت در صحبت کردن وطول مدت سکوت در گفتگو هاست 0
ارتباطات حرکتی :در برگیرنده ی هرگونه حرکت و تغییر شکل بدن در گفتگوهاست 0
ارتباطات آوایی :دربر گیرنده ی همه ی تغییرات در کم و زیاد کردن تن صدا وکیفیت آن است .
مرحله ی هشتم :تجزیه و تحلیل داده های مصاحبه
تجزیه وتحلیل پاسخهای سوالات بسته ساده و راحت است 0معمولا درصد پاسخ دهندگان به هر یک از قسمتهای یک سوال محاسبه می گردد.تجزیه و تحلیل پاسخ سوالات باز ،از طریق مقوله بندی یا دسته بندی انجام می گیرد .
اشتباهاتی که گاهی برای پژوهشگر در جمع آوری داده ها با پرسشنامه و مصاحبه رخ می دهد
1)سوالاتی را در پرسشنامه و مصاحبه می آورد که به طور واضح به اهداف تحقیق مربوط نمی شود 0
2)اجرای مقدماتی وآزمایشی پرسشنامه یا مصاحبه را انجام نمی دهد .
3)شیوه ی نگارش و عبارات پرسشنامه یا مصاحبه طوری است که برای پاسخ دهندگان قابل درک نیست .
4)اطلاعاتی از پاسخ دهندگان می طلبد که انتظار نمی رود آنها را داشته باشند 0
5)اعتبار و پایایی پرسشنامه یا مصا حبه را بررسی نمی کند .
تحقیقات پرسشنامه ای
1)نامه ی ضمیمه پرسشنامه ،متقاعد کننده و تاثیر گذاربر پاسخ دهندگان نیست .
2)سوالات زیادی می پرسد و به همین جهت تقا ضای صرف غیر معقولانه ای از پاسخ دهندگان دارد .
3)جزئیات مربوط به شکل ،سوالات و تکثیر پرسشنامه نادیده گرفته می شود 0
4)اقدامات پیگیرانه برای افزایش تعداد پاسخ دهندگان به عمل نمی آورد 0
5)پاسخ تعدادی از افراد پاسخ نداده را برای بررسی احتمالی سو گیری در نمو نه ی تحقیق بررسی نمی کند 0
تحقیقات مصاحبه ای
1)مصاحبه های تمرینی کافی را برای به دست آوردن مهارتها ی مورد نیاز انجام نمی دهد.
2)تدابیر لازم را برای جلو گیری از سو گیری مصاحبه گر انجام نمی دهد0
3)یاداشت برداری ها از مصاحبه ناقص است،نوار ضبط شده قابل مشاهده نیست و یا صدای آن قابل شنیدن نیست 0
ضمن تقدیر و تشکر از استاد گرامی
درپایان از صبر و حوصله ی شما کمال تشکر می نمایم
غافل نبوده ایم ز یاد تو هیچگاه یاگفته ایم نام تو را یاشنیده ایم.